Vijftigenmeer

Onzekerheid is onaangenaam, maar volledige zekerheid is erger

Spreekwoorden en gezegden; gebruik jij ze regelmatig?

spreekwoorden speld in hooibergSpreekwoorden en gezegden blijven we in deze moderne samenleving gebruiken terwijl ze meestal heel oud zijn. Een zogenaamde taalerfenis. Waarheden en wijsheden vermengd in onze taal. Welke bijzondere spreekwoorden (of gezegdes) ken jij?

 

Spreekwoord definitie:

spreekwoorden regen en zon

na regen komt zonneschijn

Een spreekwoord is een korte, krachtige uitspraak die een (volks)wijsheid, algemene levenservaring of wijze les bevat (www.vandale.nl). Kenmerkend voor een spreekwoord is de onveranderlijkheid van de formulering en de woordkeus. Een spreekwoord heeft altijd de vorm van een mededelingszin (het is bijvoorbeeld geen vraag) met de persoonsvorm in de tegenwoordige tijd (als er tenminste een persoonsvorm aanwezig is).

Voorbeeld:  ‘Na regen komt zonneschijn’, ‘Boontje komt om zijn loontje’ en ‘Veel varkens maken de spoeling dun’.

Gezegde definitie:

spreekwoorden deur open rood

dat is een open deur

Een gezegde is een vaste (idiomatische) verbinding van woorden met een figuurlijke betekenis, die geen werkwoord bevat en dus op zichzelf nooit een zin vormt. Bijvoorbeeld: met hart en ziel, een open deur, een vrolijke frans.

Erfenis

spreekwoorden hoed rand bruin weefsel

van de hoed en de rand weten

Ik vind spreekwoorden interessant en leuk om te gebruiken. Hoe komt het dat ze zo verankerd zijn in onze taal? Waar zouden we zijn zonder onze taal, zonder onze spreekwoorden en gezegdes? Bijkomstig weetje is dat er ook spreekwoorden zijn die in meerdere talen worden gebruikt.  In Spanje zie je veel spreekwoorden met het woord stier (eeuwenoude cultuur) en in onze taal kom je natuurlijk veel spreekwoorden met een nautisch tintje tegen. Wij waren per slot van rekening natuurlijk een machtige, zeevarende natie.

Maar de vertaling ‘Make that the cat wise’ of ‘we are walking behind the facts’ zijn regelrechte missers.  Deze blunders worden nog een keer onderstreept door onze eigen Louis van Gaal (that’s another bisquit/that is another cook). Het werkt in ieder geval op ieders lachspieren.

Aan de in de taal gebruikte spreekwoorden kun je dus een stukje geschiedenis herleiden. De cultuur ligt als het ware bewaard in deze spreekwoorden. Die taalerfenis waar ik het al over had.

Hoe zijn ze ontstaan?

spreekwoorden gladiolen bloem veld

De dood of de gladiolen

Veel van onze taal komt van het Latijn. Heel erg oud dus. Waarschijnlijk heeft iemand ooit een keer iets leuks of interessants gezegd. Als andere mensen dit grappig vinden, gaan ze het opschrijven of herhalen.  Spreekwoorden uit het boerenleven komen waarschijnlijk uit de middeleeuwen; bijvoorbeeld ‘de boer eet spek als het vis op is'( je moet tevreden zijn met wat je hebt). ‘De dood of de gladiolen’ komt waarschijnlijk uit het Romeinse Rijk (als een gladiator verloor, doodde de tegenstander hem. Als hij won werd hij bedolven onder de gladiolen). ‘Wie de shoarmaboer ziet sluiten komt de dag erna niet buiten’ is wat jonger van oorsprong.

Ontstaan er ook nieuwe spreekwoorden?

Gelukkig wel. Een van mijn favoriete bedenkers is Johan Cruijff (1947-2016) maar tijdens het programma De Luizenmoeder werden we getrakteerd op een portie nieuwe spreekwoorden. ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt’ en ‘Als je wilt dat je kind omhoog klimt, moet je er vooral niet op gaan zitten’.  Geweldig dus. Blijven opletten en vooral blijven herhalen als je het leuk vindt.  Op deze manier schrijven we verder in onze taalgeschiedenis. vlaIn mijn middelbare schoolperiode hadden we het vaak over: ‘dat slaat als een kut op een pak vla’ (een vrije vertaling van: dat slaat als een tang op een varken) en laatst hoorde ik: ‘Slappe ouders maken moeilijke kinderen en Lachen als een minister met een begrotingstekort’.

Extraatje

spreekwoorden haver akkerbouw graan

Iemand van haver tot gort kennen

In dezelfde categorie bestaan ook nog zegswijzen en uitdrukkingen. Vervolg komt in een ander blog.

 

Men moet hooien als de zon schijnt …

 

14 reacties

  1. Laatst hoorde ik een leuke van Niki Terpstra. Die zei: “Het is een potje pacman spelen voor het peloton.”

    Olivier Bommel verhaspelt vaal spreekwoorden.
    Hier nog een zeer oude website met Nietszeggende Spreekwoorden:
    http://home.claranet.nl/users/verriet/ferry/vns/niets1.htm

  2. …ik ben dol op spreekwoorden en gezegdes! Ook de nieuwere, zo leuk!

  3. Ik ben dol op spreekwoorden en gezegdes, vooral als er mn eigen draai aan mag geven. Ik gebruik ze dan ook te pas en te onpas. Vooral de spreekwoorden die gaan over eten en drinken hebben mn voorkeur:
    Wie een kuil graaft voor een ander heeft een biertje verdient.
    Melk is goed voor baby’s en kalfjes
    Alles is weer koek en zopie
    Beter 1 biertje in de hand dan niet
    Zonde is: Boter op de kont van je oma smeren en zelf droog brood eten
    Typisch gevalletje halfgaar sucadelapje
    Dat is een worst kaas scenario
    In elke hand een chocolareep is ook evenwicht
    De gebraden haan uithangen
    Rookworst zonder r is ook worst

    en zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan

  4. Hi Herma, nee ik schrijf ze niet op (behalve dan hier op jouw blog). Ik gebruik ze bijna dagelijks, dan onthoud ik ze wel. Er komt ook regelmatig wel een nieuwe bij hoor. Laatst hoorde ik een klein meisje tegen (waarschijnlijk) haar moeder zeggen : “Ik hoef het ei toch niet opnieuw uit te vinden?” Dat vind ik ongeacht de context geweldig om te horen.

  5. Ik ben zeker geen voetbalfan, maar de spreuken van wijlen Johan Cruijff vind ik vaak geweldig. Soms lijkt het heel simpel, maar vaak zit er een verassend filosofisch inzicht in verscholen….

    https://citaten-en-wijsheden.nl/naam/johan-cruijff

  6. Ik houd wel van spreekwoorden. Ook omdat ze vaak al oud zijn en de tand des tijds hebben doorstaan!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

© 2018 Vijftigenmeer

Thema gemaakt door Anders NorenBoven ↑

Vijftigenmeer